Flòra e fauna

QUAN ERA NATURA APUNTE PERA PÒRTA DETH TÒN LOTJAMENT

Era intensa natura de Val, damb bòsqui caducifòlis e bòsqui de conifères, alternadi damb prats aupins e sosaupins, e polidi trams fluviaus o lacs, ei en cada pas e damb sonque daurir era pòrta deth lòc a on eth visitant sigue lotjat. Eth cors der arriu Garona vertèbre era val principau e es sòns afluents apòrten non sonque es sues aigües mès tanben d'autes vals lateraus que justifiquen eth nòm, derivat d'ua lengua basca anciana que se parlaue en diuèrsi punts deth Pirenèu enquias sègles XII-XIII, damb eth que s'a aperat aguest ploit cornèr deth Pirenèu: Val d'Aran (val de vals).

Era sua orientacion tath nòrd, damb ua orografia de naut relèu e eth climat atlantic que ne gaudís, maugrat èster en un país mediterranèu, proporcionen ara Val un indèx de precipitacions fòrça peth dessús dera mieja d'autes regions pirenenques e dera Peninsula iberica, e hè qu'aubèrge ecosistèmes damb caracteristiques especiuaments bones entà quauques espècies de gran interès, coma er os brun, gran varietat de micromamifèrs, eth menaçat cavilat, o eth madeish capròi.

Es amants dera botanica tròben ena Val d'Aran quauques des flors aupines mès polides e malaisides de trobar, coma era orquidèa Nigritela ena zòna dera val de Mulheres; o de nauta valor terapeutic, coma era Arnica montana, en diuèrses zònes der entorn de Colomèrs; ath delà de exotiques flors carnivòres coma era Drosera (en prats aupins) o era Viòla d'Aigua (enes corsi d'aigua mès nets). Mès tanben auberge comunitats vegetaus microscopiques que son autentics endemismes e que s'an localizat en determinadi lacs glacièrs der entorn deth Parc Nacionau d'Aigüestòrtes, e que son objècte d'estudis scientifics des de hè ans.

Desparières varietats de mosses e hoguères que requerissen nivèus fòrça nauti d'oxigèn e de qualitat ambientau meten de manifèst era nauta valor ecologica des bòsqui aranesi, e emberissen encara mès es impressionanti auets (Abies alba), hais (Fagus sylvatica) o casses (Quercus robur) qu'acompanhen er interminable floïr des aigües des arrius dera Val. Eth grad d'umiditat e es caracteristiques geomorfologiqueas d'Aran permeten tanben qu'enes sòns bòsqui mos pogue estonar soent era preséncia d'un arbilhon tan polit coma menaçat, coma ei eth popular àreu (Ilex aquifolium), eth consum deth quau entà decorar es hèstes de Nadau hec que se la calesse protegir en totes es regions aupines.

Es babaus an tanben un papèr clau enes rics ecosistèmes dera Val, non sonque per èster ua abondiua hònt de neuritud entà d'autes espècies plaçades en gradons mès nauti ena cadea trofica dera piramida ecologica, coma es aus e fòrça micromamifèrs, mès peth sòn papèr descomponedor en subsòu, e autanplan pera sua beutat. Ath delà d'un gran nombre de parpalhòles de grana beutat, destaque un babau endemic eth nòm deth quau, Rosalia aupina, non hè suspectar eth sòn poder transformador dera husta mòrta de hais e bedoths des bòsqui mès maduri. Tanben entre es reptils trobam endemismes que mòstren era riquesa dera biodiversitat d' Aran, coma era sernalha aranesa (Lagocerta aranensis), o eth triton pirenenc (Calotriton asper), qu'abite enes heiredes aigües des parts mès nauti des arrius.

Enes prats sosaupins e es parets abruptes deth miei e deth baish Aran, en entorn des mines Victòria e des mines Margalida, es aigües herraginoses e era abondància de ongulats son eth lòc preferit der estonant capròi (Gypaetus barbatus), eth vòl deth quau en cercles mos pòt estonar pera carretèra de pujada tà Arres, en tot poder veir damb facilitat er intens color iranja deth sòn pitrau, qu'artenh en tot banhar es sues plumes en aguestes aigües tinturades pes metaus. Ues autes granes rapinaires, coma era majestuosa agla reau (Aquila chrysaetos), es temporaus milan nere (Milvus migrans), milan reau (Milvus milvus) o er aufranh (Neophron percnopterus) seràn tanben facils d'observar enes sòns vòls circulars en cèrca de preses o carrònha.

Mès malaisit serà observar ar agil astor (Accipiter gentilis) en tot desafiar es branques des arbes en sòn agil vòl entre es bòsqui caducifòlis, o ara amagadera becassa (Scolopax rusticola) entre es fresqui auets. Tanben calerà fòrça paciéncia e boni binòcles entà observar ath mitic pic mejan (Dendrocopos medius), es colors deth quau e tapatge ath taraiar es arbes confoneram seguraments damb d'auti pics parents mès non tan menaçadi d'escandilhament. Era grana quantitat de petites aus forestaus que concentren es bòsqui d'Aran convertissen damb es sòns cants es itineraris de senderisme en ua polida aventura acostica, non sonque entàs amants dera ornitologia mès entà quinsevolh.

Cada estacion der an a eth sòn encant ena Val e se pòden observar espècies de flòra e fauna desparières, en tot depéner des migracions enes aus, des iuernacions en quauqui mamifèrs, o dera floracion enes plantes. Serà en ostiu quan mos estonarà quauqua coqueta marmòta (Marmota marmota) en tot observar-mos des de darrèr de quauqua arròca enes prats aupins, o ena primairenca primauera quan descorbiram era preséncia de nombrosi mamifèrs a trauès des sues peades enes darrères nhèus, en tardor quan se mos crotzarà bèth corròp de grani mascles de cèrvi ròi (Cervus elaphus) damb es sues còrnes desvolopades ath maximal e en plea brama, e en iuèrn quan auram tau còp era immensa sòrt d'observar eth pas dera fòrça menaçada perditz blanca (Lagopus muta), des de çò de naut d'un des telesères de Baquèira, de Beret o de Bonaigua. Era melhor opcion qu'ei tostemp hèr era excursion o gessuda acompanhada de quauqu'un des guides especializadi dera Val, que saberàn adaptar er itinerari as condicions fisiques e exigéncies deth visitant, amiaràn materiau d'utilitat, coma binòcles o tele-objectius, e saben a on e quan e com observar a cada espècia.

FAUNA

OS BRUN

Er os brun (Ursus arctos) a enes bòsqui deth Baish Aran eth sòn lòc preferit en Pirenèu centrau, e en escadences se pòden trobar es sues peades enes darrères nhèus dera primauera o arpades damb es sues cinc arpes mercades en quauque arbes. Aguest mamifèr plantigrad s'alimente de baies silvèstres, peishi, carrònha e a viatges cace preses granes.

PIC MEJAN

Ua des espècies mès menaçades dera familha des audèths hustèrs, que tròben enes bòsqui caducifòlis aranesi eth sòn abitat favorit, e un des pòqui lòcs dera Peninsula iberica a on se pòt observar. Hè es sòns nins en troncs d'arbes vielhs, mès hè fòrça horats en madeish arbe e en d'auti pròplèus entà confóner as sòns predadors. Eth sòn “chapeu” ròi ena coroneta deth cap li distinguís d'auti parents.

LAPASSONS

En primauera, es aigües qu'inonden es camins dempús deth desgèu e damb es ploges d'abriu formen er abitat ideau entà qu'es larves de desparièrs anfibis e reptils se desvolopen e apareishen es lapassons. Quan realizam un itinerari pes sendèrs dera Val conven observar es basses qu'apareishen peth camin, pr'amor que poderam veir facilaments lapassons de salimana comuna (Salimana salimana) o der escàs e menaçat triton pirenenc (Euproctus asper), donques non ei facil distinguir-les.

FLÒRA

EPATIQUES

Era epatica nobilis florís lèu en març e viu tostemp en lòcs ombrèrs, des des bòsqui de montanha enquias 2500 mètres d'altitud, es sues flors pòden èster blanques o liles e des temps ençà se li atribuïssen proprietats guaridores entath hitge.

LAUANETES O MENINES

Es lauanetes son plantes ranunculacèes es flors des quaus son auriòles e es prumères en aparéisher en març enes camins e enes parets des sòns marges, en tot arribar a formar polidi tapisi quan encara non i a floracion e es arbes caducifòlis lèu ne an es prumèrs brotons.

FARFARA O PAUTA DE SHIVAU

Era Tussilago fárfara ei facila d'identificar entre fòrça espècies semblantes, pera sua cama carnosa e ròia. Sonque florís en començar era primauera, en lòcs umidi e marges de camins, autanplan bolegadissi, e se ditz qu'era tisana des sues flors e huelhes son un bon remèdi entara estossegadera.