Apréner es costums

Descorbir es meravilhes dera Val d’Aran sonque precise desirs e temps. Era riquesa culturau dera val s'aufrís agradiuament ath visitant, e sonque ei de besonh ua tranquilla passejada a pè o en biciclèta entà calar-se enes sòns encants.

Ua afabla visita a quinsevolh nuclèu de poblacion permet apropar-se ara vida vidanta des abitants, conéisher es sues costums e era lengua aranesa. Entà immergir-se enes sues tradicions ancianes cau conéisher es sòns balhs e hèstes populares arraïtzades ena vida deth camp. Hèstes coma Eth Haro en Les e Eth Taro en Arties, que culminen eth solstici d'ostiu damb era crema deth tronc d'un auet coma acte de demanda ara purificacion des tèrres, se mantien intactes e mos arrebremben fidèlament coma ère era vida ena val sègles tà darrèr.

Era vida tradicionau

Pendent sègles era casa a representat era unitat base dera vida sociau, economica e politica d'Aran. Sonque coma membre d'ua casa, er aranés podie accedir as bens comunaus, participar ena vida comunitària e atau garantir era sua subsisténcia. Era casa se comprenie coma un conjunt de quate elements:

• Ua familha vasta o troncau integrada per membres de tres generacions.

• Un auviatge materiau format per abitatge, installacions e tèrres.

• Un auviatge inmateriau, integrat peth nòm dera casa, drets collectius, posicion politica e reputacion morau.

• Ua explotacion economica, de caractèr agricòla e pagés.

Eth cap de familha dirigie aguesta unitat e la representaue deuant deth pòble. De generacion en generacion se transmetie a un sonque hilh: er ereu. Es auti hilhs, podien contunhar en casa s'èren celibataris, o ben, anar-se'n en tot arrecéber en compensacion era dòt. Ère fòrça abituau que quauqu'un des hilhs se hesse capelhan.

En cada pòble un conselh, format pes caps de familha, gestionaue es nombrosi bens comunaus (peisheus de montanha, bòsqui, mòla, eca). A nivèu politic es pòbles acorropadi en 6 terçons auien representacion en Conselh Generau, era maximala institucion d'Aran.

Era insuficiéncia dera agricultura, destinada ath consum domestic, obligaue a obtier dehòra aqueri productes basics qu'era tèrra non produsie pas. Es traginèrs s'encargauen de transportar pes pòrts de montanha es merces. Era creatura de bestiar (ovin, bovin e equin), eth loguèr des peisheus de montanha e era explotacion deth bòsc, representauen ingrèssi substanciaus. Maugrat açò, fòrça aranesi se vedien obligadi a migracions sasoères entà subsistir.

Industries deth passat

Associades as activitats e recorsi dera economia tradicionau, e a fin d'obtier determinadi productes (husta, haria, hormatges, pèira, lòsa e caudia entàs bastiments, teishuts...) des de sègles an desvolopat industries e procediments artesanaus.

Quauqui uns d'aguesti procediments s'amiauen a tèrme laguens er ambit domestic. Ues autes per contra, precisauen d'installacions mès especifiques (mòles de haria, ressècs, horns de caudia, batans, fabriques de lan, eca). Fòrça d'aguestes industries, tradicionaument e enquia miejans deth s. XX, an profitat eth cabau des arrius coma unica energia motritz.

A fins deth s. XIX dera man dera revolucion industriau, nombroses empreses minaires, arderoses d'espetar es jadiments de zinc e hèr, s'establiren ena Val d’Aran, en tot empréner eth bastiment de costoses infrastructures, encara visibles, entà extrèir, transportar e purificar eth minerau (teleferics, vagonetes, lauaders de minerau e galaries).

• Musèus

• Auviatge industriau

Auviatge intangible

Agenda d'activitats

Ath delà deth legat dera cultura materiau, Aran possedís un ric auviatge inmateriau format pera sua lengua, hèstes, tradicions e legendes.

Er aranés, era lengua pròpria dera Val d’Aran, ei ua varietat der occitan, deth dialècte gascon, parlat en sud-oèst de França. Actuaument ei oficiau ena Val d’Aran e en tota Catalonha.

Era net de San Joan (23 de Junh) es pòbles de Les e Arties plaçadi ad ambdús extrèms dera val, hestegen era arribada deth solstici d'ostiu damb era crema ena plaça d'un gran tronc d'auet. Era hèsta deth Haro o deth Taro, coma ei respectivaments coneishuda, a un fòrça ancian significat purificador.

Gran renòm an tanben era hèsta de Santa Creu en Salardú a on cada 3 de mai s'amassen es crotzes e fidèus des pòbles dera part nauta dera val; era Setmana Santa de Bossòst e eth romieuatge ath santuari de Montgarri (2 de junhsèga) qu'amasse en aguest polit paratge ath costat der arriu Noguera Pallaresa a aranesi e a gents des vals vesies franceses.